Uitgelicht: Duizeligheid
Bij sommige vormen van aanhoudende duizeligheid kan het zenuwstelsel zich zo aanpassen aan een eerdere verstoring dat deze aanpassing later zelf onderdeel van de klachten wordt.
Duizeligheid kan verschillende dingen betekenen
Met duizeligheid bedoelt niet iedereen hetzelfde.
De één heeft het gevoel dat de wereld draait of beweegt. Een ander voelt zich vooral wankel of onzeker tijdens het lopen. Weer iemand anders heeft een licht gevoel in het hoofd of het gevoel bijna flauw te vallen. Of een combinatie ervan.
Ook de oorzaken kunnen heel verschillend zijn. Daarom is het belangrijk om nieuwe of onverklaarde duizeligheidsklachten medisch te laten beoordelen.
Soms blijft duizeligheid bestaan terwijl de oorspronkelijke oorzaak al is hersteld. Of onderzoek laat niet zien waarom je je zo duizelig voelt.
Bij sommige vormen van aanhoudende duizeligheid kan het zenuwstelsel zich zo aanpassen aan een eerdere verstoring dat deze aanpassing later zelf onderdeel van de klachten wordt.
PPPD (Persisterende Posturale-Perceptuele Duizeligheid) is een veelvoorkomende vorm van chronische duizeligheid. Hierbij is een gevoel van instabiliteit of een niet-draaiend bewegingsgevoel op de meeste dagen gedurende ten minste drie maanden aanwezig. De klachten worden onder andere erger door rechtop staan of lopen, bewegen en drukke of bewegende beelden.
Je evenwicht is meer dan je evenwichtsorgaan
Om te kunnen staan en bewegen gebruikt je lichaam verschillende soorten informatie.
Je evenwichtsorganen in je binnenoor spelen daarbij een belangrijke rol, maar ook je ogen en informatie uit je spieren en gewrichten. Je hersenen combineren deze informatie voortdurend om te bepalen hoe je lichaam staat en beweegt.
Wanneer één van deze informatiebronnen verandert, kan je lichaam zich daaraan aanpassen.
Stel dat één van je evenwichtsorganen tijdelijk minder goed werkt, bijvoorbeeld door een ontsteking. Je linker- en rechteroor geven dan niet meer dezelfde informatie door. Daardoor kun je erg duizelig worden.
Je lichaam kan zich aanpassen aan deze veranderde situatie. Het gaat bijvoorbeeld meer gebruikmaken van wat je ziet en van informatie uit je spieren en gewrichten om te bepalen hoe je staat en beweegt. Daardoor kan de duizeligheid geleidelijk afnemen.
Soms blijft het systeem gevoeliger
Meestal verandert het evenwichtssysteem ook weer mee wanneer de oorspronkelijke oorzaak herstelt. Maar soms blijven bepaalde klachten bestaan.
Je kunt dan bijvoorbeeld duizelig of instabiel blijven in een drukke supermarkt, bij veel bewegende mensen, op een roltrap of wanneer je opstaat of snel beweegt. In zulke situaties komt er veel informatie tegelijk binnen. Wanneer het evenwichtssysteem gevoeliger is geworden voor bepaalde informatie, kunnen zulke situaties gemakkelijker duizeligheid oproepen.
Ook kan het begrijpelijk zijn dat je daardoor voorzichtiger gaat bewegen. Misschien loop je minder snel, vermijd je drukke plekken of beweeg je je hoofd minder.
Dat kan op korte termijn prettiger en veiliger voelen. Maar wanneer je steeds minder beweegt of situaties vermijdt, krijgt je lichaam ook minder gelegenheid om opnieuw aan te passen. Geleidelijk weer bewegen en situaties hervatten kan dan het zenuwstelsel ondersteunen door nieuwe ervaringen op te doen en het vertrouwen in bewegen terug te krijgen.
Wanneer een situatie gekoppeld raakt aan duizeligheid
Soms blijft een specifieke beweging of situatie duizeligheid oproepen, ook wanneer het oorspronkelijke probleem is hersteld.
Daarbij kan niet alleen de beweging zelf een rol spelen, maar ook wat je lichaam inmiddels van die beweging heeft geleerd. Het zenuwstelsel gebruikt eerdere ervaringen om in te schatten wat er kan gebeuren.
Stel dat je een periode lang duizelig werd wanneer je vanuit zitten ging staan. Dan kan die beweging steeds sterker gekoppeld raken aan de verwachting dat er iets met je evenwicht gebeurt. Dat gebeurt grotendeels automatisch. Je hoeft niet bewust bezorgd te zijn voor deze koppeling.
Wat angst en aandacht met duizeligheid kunnen doen
Wanneer je duizelig bent, is het logisch dat je extra alert wordt op je evenwicht. Je wilt weten of je stevig staat en of een beweging veilig is.
Misschien merk je daardoor steeds sneller kleine veranderingen op.
Voel ik me alweer wankel?
Gaat het goed als ik mijn hoofd draai?
Word ik duizelig als ik opsta?
Natuurlijke schommelingen die je anders nauwelijks zou merken, vallen nu meer op. Wanneer je verwacht dat je duizelig wordt of bang bent om je evenwicht te verliezen, kan je lichaam automatisch alerter worden. Dat zorgt voor meer spierspanning, voorzichtiger bewegen of dat je je blik sterker richt op wat er om je heen gebeurt.
Dat kan op het moment zelf helpen om je stabiel te voelen. Maar wanneer je lichaam deze manier van bewegen en controleren blijft gebruiken, kan het juist moeilijker worden om weer soepel en vanzelfsprekend te bewegen.
Bij PPPD zijn onder andere een verhoogde aandacht voor evenwicht en duizeligheid, een stijvere manier van bewegen en een grotere afhankelijkheid van visuele informatie beschreven.
Dat gebeurt grotendeels automatisch.
Dat betekent niet dat angst de oorzaak van duizeligheid is. Het betekent dat aandacht, verwachtingen en spanning onderdeel kunnen worden van een patroon waarin duizeligheid gemakkelijker wordt uitgelokt of langer blijft bestaan.
Is de oorspronkelijke verstoring herstelt?
Voordat je ervan uitgaat dat een blijvende duizeligheidsreactie een aangeleerd patroon is, is het belangrijk om te kijken wat er bij jou speelt.
1. De oorspronkelijke verstoring is nog aanwezig
Als een evenwichtsorgaan nog steeds minder goed werkt, kan bijvoorbeeld een snelle beweging nog steeds duizeligheid veroorzaken. Ook wanneer je lichaam zich al gedeeltelijk heeft aangepast, kan de beperking bij bepaalde bewegingen of omstandigheden merkbaar blijven.
2. De verstoring is hersteld, maar je bent bepaalde situaties gaan vermijden
Misschien ben je voorzichtiger gaan bewegen omdat je duizelig werd. Daardoor krijgt je lichaam minder gelegenheid om opnieuw ervaring op te doen met die bewegingen.
3. De verstoring is hersteld, maar de verwachting van duizeligheid blijft bestaan
Misschien beweeg je gewoon zoals altijd, maar verwacht je bij bepaalde bewegingen nog steeds dat je duizelig zult worden.
Mijn evenwichtsorgaan is beschadigd geweest, dus als ik vanuit bed overeind kom, zal ik waarschijnlijk altijd even duizelig worden.
Die gedachte is begrijpelijk. Je hebt de duizeligheid al heel vaak ervaren en er was ook daadwerkelijk iets met je evenwichtsorgaan aan de hand.
Maar wanneer de oorspronkelijke verstoring inmiddels is hersteld, kan zo'n verwachting onderdeel zijn geworden van het patroon waarop je zenuwstelsel de situatie inschat en reageert.
Nieuwe ervaringen kunnen helpen
Wanneer een evenwichtsorgaan tijdelijk minder betrouwbare informatie gaf, moest je zenuwstelsel zich aanpassen en meer gebruikmaken van andere informatie, zoals wat je ziet en voelt in je spieren en gewrichten. Ook nadat het evenwichtsorgaan weer is hersteld, kan die aangepaste manier van verwerken nog een tijd blijven bestaan.
Door weer te bewegen en daarmee nieuwe ervaringen op te doen, krijgt het zenuwstelsel opnieuw informatie over wat er in het lichaam gebeurt. Zo kan het zich weer aanpassen aan de veranderde situatie. Je ontdekt steeds opnieuw dat je lichaam kan omgaan met bewegen, ook als je soms nog even een vreemd of duizelig gevoel krijgt. Zo kan het vertrouwen in bewegen geleidelijk terugkomen.
Stel dat je vooral duizelig wordt wanneer je vanuit liggende houding gaat zitten. Je kunt dan rustig vanuit liggen naar zitten komen en nieuwsgierig opmerken wat er gebeurt.
Misschien word je even duizelig. Misschien minder dan je verwachtte. Misschien duurt het korter dan de vorige keer. Misschien merk je dat je de beweging prima kunt maken, ook al ontstaat er even een vreemd gevoel.
Het doel op dit moment is niet om de duizeligheid weg te krijgen. Het gaat erom dat je nieuwe ervaringen opdoet. Je hoeft de duizeligheid niet te negeren. Je kunt het gevoel opmerken zonder het meteen te zien als bewijs dat iets beschadigd is.
Dat gebeurt niet door één oefening. Het zijn juist veel kleine ervaringen die samen kunnen helpen om een oud patroon minder sterk te maken.
Herstel betekent daarbij niet dat de duizeligheid van de ene op de andere dag moet verdwijnen. Het gaat vaak stap voor stap.
Hoe kan herstel eruitzien?
Herstel verloopt meestal niet in één rechte lijn. Soms merk je een paar dagen vooruitgang en heb je daarna weer een mindere dag. Dat betekent niet automatisch dat je terug bij af bent.
Vaak begint verandering met kleine momenten waarop je merkt dat je iets weer kunt doen.
Eerst kan er nog steeds duizeligheid zijn.
Je gaat bijvoorbeeld weer wat vaker lopen, je hoofd bewegen of een drukke omgeving in. Daarbij kun je nog een vreemd of duizelig gevoel krijgen. Dat hoeft niet te betekenen dat er iets misgaat.
Vooral het toelaten van wat je voelt kan helpen. Wanneer je kunt opmerken wat er is zonder het meteen te willen veranderen of weg te krijgen, hoef je niet meer tegen het gevoel te vechten. Je ervaart dat je een vreemd of duizelig gevoel kunt hebben en er toch mee kunt omgaan. Dat kan helpen om er minder alert op te worden en het vertrouwen in bewegen te vergroten.
Daarna kan het vertrouwen langzaam groeien.
Je merkt dat je een beweging kunt maken zonder dat er iets ergs gebeurt. Misschien ben je nog even duizelig, maar het gevoel zakt weer weg. Je lichaam krijgt steeds meer nieuwe ervaringen met bewegen en evenwicht.
Geleidelijk kan het systeem zich opnieuw aanpassen.
Het zenuwstelsel krijgt steeds meer informatie over hoe het lichaam zich werkelijk beweegt en hoe de informatie van de ogen, het evenwichtsorgaan en de spieren samenhangt.
Een beweging die eerst direct duizeligheid opriep, geeft misschien nog maar een kort vreemd gevoel. Of je merkt dat je er minder aandacht aan besteedt.
En uiteindelijk hoeft duizeligheid niet meer zo bepalend te zijn.
Je kunt weer bewegen, kijken, wandelen of een drukke omgeving in zonder voortdurend bezig te zijn met je evenwicht. Het vertrouwen in je lichaam groeit daardoor verder.
Bij chronische duizeligheid kan er een lichamelijke verstoring zijn geweest.
Het zenuwstelsel past zich daaraan aan. Die aanpassing kan na herstel nog invloed hebben.
Eerdere ervaringen kunnen verwachtingen en automatische reacties beïnvloeden.
Vermijden kan het lichaam minder gelegenheid geven om nieuwe ervaringen op te doen.
Het steeds controleren van je evenwicht of het gevoel kan je aandacht sterk op duizeligheid gericht houden. Daardoor kan het zenuwstelsel extra alert blijven op signalen die met duizeligheid samenhangen.
Rustige, nieuwsgierige ervaringen kunnen helpen om het patroon geleidelijk te veranderen en het vertrouwen in bewegen en functioneren verder op te bouwen.